विकेन्द्रीकरणको परिभाषा उल्लेख गर्दै अधिकार प्रत्यायोजन र निक्षेपण बिच फरक छुट्याउनुहोस ।

केन्द्रमा निहित रहेको शक्ति, स्रोत, अधिकार र जिम्मेवारी जनताको नजिक रहेको इकाई वा संरचनामा हस्तान्तरण गरी सेवा प्रवाहलाई जनमुखी बनाउने प्रक्रिया नै विकेन्द्रीकरण हो ।

सार्वभौम जनताको अधिकारलाई जनताले सहज रूपमा उपयोग गर्न सकिने गरी हस्तान्तरण गर्ने प्रक्रिया नै विकेन्द्रीकरण हो । यसलाई राजनीतिक, प्रशासनिक, वित्तीय र बजार गरी विभिन्न प्रकारमा विभाजन गर्न सकिन्छ ।

विकेन्द्रीकरण सन्निकटताको सिद्धान्त, परिपूरणको सिद्धान्त, जनतामा निहित सार्वभौमसत्ताको सिद्धान्त, समपहपूणको सिद्धान्त, सहभागिताको सिद्धान्त, सशक्तीकरणको सिद्धान्त, उत्तरदायित्वको सिद्धान्तमा आधारित भई सञ्चालन र व्यवस्थापन भएको हुन्छ ।

विकेन्द्रीकरण अधिकार प्रत्यायोजन, अधिकरण निक्षेपण, अधिकार स्थानान्तरण र सामूहिकरण वा निजीकरण विभिन्न तरिकाबाट हुने गर्दछ ।

विकेन्द्रीकरणका आवश्यकता

  •  voice, choice and Right of people को कदर गर्न
  • निर्णय प्रक्रियामा अधिक जनसहभागिता बढाउन
  • सेवा प्रवाहमा कुशलता र सक्षमता हासिल गर्न
  • सीमित सरकारको अवधारणालाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न
  • विकासको गतिमा तीव्रता ल्याउन
  • सबै वर्गको अवनत्वबोध गराउन
  • जनचाहनालाई वास्तविक रूपमा पूर्ति गर्न

अधिकार प्रत्यायोजन र अधिकार निक्षेपण बिचमा रहको फरक

अधिकार प्रत्यायोजन

माथिल्लो तह वा निकायका पदाधिकारीमा निहित अधिकार र दायित्व निजको मातहतको निकाय वा तहमा कार्यरत पदाधिकारी वा व्यवस्थापकलाई सुम्पिने प्रक्रिया नै अधिकार प्रत्यायोजन हो ।

अधिकार निक्षेपण

केन्द्रमा निहित रहेको स्रोत, साधन ,अधिकार स्वतन्त्र रूपमा रहेका र प्रजातान्त्रिक रूपले निर्वाचित स्थानीय स्तरका पदाधिकारीलाई हस्तान्तरण गर्नु नै निक्षेपण हो ।

अधिकार प्रत्यायोजन र अधिकार निक्षेपण बिचमा रहेका फरकहरूलाई निम्नानुसार उल्लेख गर्न सकिन्छ।

अधिकार प्रत्यायोजन अधिकार निक्षेपण

निष्कर्ष

विकेन्द्रीकरण जनतालाई जनताको नजिकमा सेवा प्रवाह गर्न र विकासको गतिविधिलाई कम लागतमा र गुणस्तरीय बनाउन प्रयोग गरिने औजारको रूपमा लिन सकिन्छ । अधिकारको प्रत्यायोजन वा निक्षेपण जे भएपनि त्यसले जनताको आवश्यकताको सम्बोधनलाई ध्यान दिनुपर्दछ । तसर्थ अधिकारको हस्तान्तरण जुनसुकै तरीकाबाट भएपनि त्यसले जनचाहनालाई मध्यनजर गरेको हुनुपर्दछ ।

 नरेन्द्र पराजुली

(शाखा अधिकृत)

प्रतिक्रिया दिनुहोस्
धेरै पढिएको